Alanında Yenilikçi Çözümler Sunan Ekip: OKTA

Pamukkale Üniversitesi merkezli disiplinlerarası OKTA ekibi, tarih araştırmalarında yeni yöntemlerin kullanılmasına odaklanan önemli bir çalışmaya imza atıyor. Yürütücülüğünü Prof. Dr. Umut Karabulut’un üstlendiği “Hibrit Yapay Zekâ Modelleriyle Tarihsel Metin Analizi: Atatürk Dönemi Okuyucu Mektupları ve Hükümet Gündeminin Veri Odaklı İncelenmesi” başlıklı proje, TÜBİTAK 3005 Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı kapsamında desteklenmeye hak kazandı. Projede Prof. Dr. Sezen Karabulut, Dr. Merve Özdeş Demir ve Dr. Mustafa İlter araştırmacı olarak yer alıyor.

OKTA ekibinin temel hedefi, 1923–1938 yılları arasında yayımlanmış okuyucu mektuplarını yalnızca tarihsel belge olarak değil, aynı zamanda dönemin toplumsal beklentilerini, gündelik taleplerini, eleştirilerini ve kamusal duyarlılıklarını yansıtan veri kaynakları olarak incelemek. Proje, doğal dil işleme, büyük dil modelleri ve “aşağıdan tarih” yaklaşımını bir araya getirerek Atatürk Dönemi Türkiye’sinde halkın siyasi, iktisadi ve toplumsal gündemini sistematik biçimde analiz etmeyi amaçlıyor.

OKTA projesinin dayandığı güçlü araştırma zemininin önemli halkalarından biri, daha önce yürütülen “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sosyo-Politik Ağ Analizi: Yapay Zekâ Yoluyla Dönem Tanıklıklarını Yeniden Okumak (1900–1940)” başlıklı OSPA projesidir. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü ev sahipliğinde yürütülen ve TÜBİTAK 1001 kapsamında desteklenen OSPA, geç Osmanlı döneminden Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına uzanan tarihsel tanıklıkları yapay zekâ destekli yöntemlerle yeniden değerlendirmeyi hedeflemiştir. Hatırat, anı, otobiyografi ve günlük gibi dönem tanıklıklarına dayanan bu proje; doğal dil işleme, duygu analizi, kişilerarası ilişki tespiti ve sosyal ağ analizi yöntemleriyle tarihsel aktörler arasındaki ilişkileri görünür kılmaya odaklanmıştır.

Bu yöntemsel arayışın ve OSPA projesinin en önemli akademik çıktılarından biri, Oxford University Press tarafından yayımlanan ve alanın en prestijli dergilerinden olan Digital Scholarship in the Humanities (DSH) kapsamında basılan çalışma olmuştur. Dijital tarihçilik ve yapay zekâ tabanlı metin analizi yaklaşımlarını uluslararası literatüre taşıyan bu yayın, OSPA'nın geliştirdiği yenilikçi metodolojinin bilimsel geçerliliğini kanıtlarken; OKTA projesinin de üzerinde yükseleceği yöntemsel güvenilirliğin temel referans noktalarından birini oluşturmaktadır.

OSPA deneyimi, OKTA’nın yöntemsel çerçevesi açısından önemli bir birikim sunmaktadır. OSPA’da dönem tanıklıkları üzerinden kişilerin birbirleriyle kurduğu ilişkiler, duygu durumları ve sosyo-politik ağlar analiz edilirken; OKTA projesinde bu yaklaşım farklı bir kaynak grubuna, yani Atatürk Dönemi okuyucu mektuplarına ve hükümet gündemine uygulanmaktadır. Böylece bir projede hatırat ve tanıklık metinleri üzerinden geliştirilen dijital tarihçilik yaklaşımı, yeni projede gazetelerde yayımlanan okuyucu mektupları aracılığıyla toplumun gündelik taleplerini, beklentilerini ve eleştirilerini çözümlemeye yönelmektedir.

Ekipte proje yürütücüsü olarak yer alan Prof. Dr. Umut Karabulut, Türkiye Cumhuriyeti tarihi, Türk siyasal hayatı, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla öne çıkıyor. Karabulut’un akademik üretimi, erken Cumhuriyet dönemi, siyasal kültür, basın, sağlık politikaları, çalışma hayatı ve kent tarihi gibi başlıklarda geniş bir tarihsel çerçeve sunuyor. “İzmir Kentinde Siyasi Protesto Kültürü (1908–1912)” başlıklı kitabı ve Cumhuriyet’in ilk yıllarına dair çeşitli makaleleri, projenin tarihsel zeminini güçlendiren birikimin önemli parçaları arasında yer alıyor.

Prof. Dr. Sezen Karabulut, Türkiye Cumhuriyeti tarihi, modernleşme, kadın tarihi, basın ve toplumsal dönüşüm alanlarındaki çalışmalarıyla ekibin sosyal tarih perspektifini güçlendiriyor. Karabulut’un 2025 tarihli “1939 Yılını ‘Okuyucu Mektupları’ Işığında Yeniden Okumak” çalışması, okuyucu mektuplarının tarih yazımında nasıl verimli bir kaynak olarak kullanılabileceğini göstermesi bakımından OKTA projesiyle doğrudan örtüşen güncel akademik çıktılardan biri olarak dikkat çekiyor. Ayrıca OSPA projesindeki araştırmacı rolü, tarihsel metinlerin yapay zekâ destekli yöntemlerle değerlendirilmesi konusunda OKTA’ya taşınan disiplinlerarası deneyimi güçlendirmektedir.

Ekibin bilgisayar mühendisliği ayağında yer alan Dr. Merve Özdeş Demir, veri madenciliği, büyük veri, yapay zekâ ve doğal dil işleme alanlarındaki uzmanlığıyla projenin teknik altyapısına katkı sunuyor. Pamukkale Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümünde görev yapan Özdeş Demir’in çalışma alanları, tarihsel metinlerin makine öğrenmesi ve NLP yöntemleriyle işlenmesi açısından doğrudan önem taşıyor. Bu yönüyle Özdeş Demir, tarihsel verinin yalnızca dijitalleştirilmesi değil, anlamlı örüntüler üretecek biçimde işlenmesi, sınıflandırılması ve analiz edilmesi süreçlerinde projenin mühendislik boyutunu temsil ediyor.

Dr. Mustafa İlter ise 19. ve 20. yüzyıl Osmanlı tarihi, bürokrasi, devlet teorileri, dijital beşerî bilimler, tarihsel sosyal ağ analizi ve genel olarak dijital tarihçilik alanlarındaki çalışmalarıyla ekibin dijital beşerî bilimler boyutunu temsil ediyor. OSPA projesinin yürütücüsü olarak tarihsel tanıklıkları yapay zekâ destekli yöntemlerle yeniden okuma deneyimi kazandıran İlter, OKTA projesinde de doğal dil işleme, tarihsel sosyal ağ analizi ve dijital beşerî bilimler alanlarındaki birikimini okuyucu mektupları ve hükümet gündemi eksenindeki yeni araştırma hattına taşımaktadır.

OKTA ekibinin çalışması, yalnızca tarihsel metinleri sayısallaştırmayı değil, bu metinlerden anlamlı tarihsel örüntüler çıkarmayı hedefliyor. Projede okuyucu mektuplarının yanı sıra dönemin hükümet gündemine ilişkin haber içerikleri de analiz edilerek iki yönlü bir değerlendirme yapılacak: Bir yandan devlet politikalarının toplum üzerindeki etkisi, diğer yandan bireylerin talep ve beklentilerinin siyasal, iktisadi ve toplumsal gündeme yansıma biçimleri incelenecek. Bu yönüyle proje, klasik arşiv ve basın okumalarını yapay zekâ destekli veri analiziyle birleştiren yenilikçi bir tarih araştırması olarak öne çıkıyor.

Projenin bir diğer güçlü yönü, dönem Türkçesinin kendine özgü kelime, deyim ve ifade yapılarını dikkate alacak biçimde dil modellerinin uyarlanmasını hedeflemesi. Bu yaklaşım, tarihsel metinlerde anlam kaybını azaltmayı, analizlerin doğruluğunu artırmayı ve Türkçe doğal dil işleme çalışmaları için tarihsel metinlere uygun yeni bir adaptasyon çerçevesi sunmayı amaçlıyor.

OSPA’dan OKTA’ya uzanan bu araştırma çizgisi, ekibin yalnızca tekil bir proje üretmediğini; tarihsel metinlerin yapay zekâ, doğal dil işleme ve veri bilimi yöntemleriyle yeniden değerlendirildiği süreklilik taşıyan bir akademik yaklaşım geliştirdiğini göstermektedir. OSPA’da dönem tanıklıkları ve sosyo-politik ağlar üzerinden kurulan yöntemsel zemin, OKTA’da okuyucu mektupları ve hükümet gündemi üzerinden genişletilmekte; böylece Türkiye’de dijital beşerî bilimler alanına hem kaynak çeşitliliği hem de yöntemsel derinlik bakımından yeni katkılar sunulmaktadır.

OKTA, tarihçilerin kaynak eleştirisi ve bağlam bilgisiyle bilgisayar mühendisliği, doğal dil işleme ve yapay zekâ uzmanlığını aynı projede buluşturan güçlü bir araştırma ekibi olarak öne çıkıyor. Ekip, Atatürk Dönemi’nin yalnızca resmî kararlar ve siyasal aktörler üzerinden değil, gazetelere yazan sıradan insanların gündelik beklentileri, şikâyetleri ve talepleri üzerinden de okunabileceğini gösteren yeni bir metodolojik kapı açmayı hedefliyor.