Proje Hakkında
325K990 - Hibrit Yapay Zekâ Modelleriyle Tarihsel Metin Analizi: Atatürk Dönemi Okuyucu Mektupları ve Hükümet Gündeminin Veri Odaklı İncelenmesi
Genel Bakış
Proje; 1923–1938 yılları arasında Türkiye'de yayımlanmış çok sayıda okuyucu mektubunu, yapay zekâ tabanlı doğal dil işleme (NLP) ve büyük dil modelleri (LLM) yöntemleri ile aşağıdan tarih yaklaşımıyla inceleyerek, Atatürk dönemi Türkiye'sinde halkın gündelik taleplerini, beklentilerini ve eleştirilerini sistematik biçimde ortaya koymayı hedefliyor.
Modernleşmenin hız kazandığı, ulus-devletleşme sürecinin yaşandığı ve devlet otoritesinin daha güçlü hissedildiği bu dönemde, sıradan insanların gündemlerini kavrayabilmek ve iktidar politikalarıyla örüntülerini anlayabilmek için okuyucu mektuplarının yanı sıra süreli yayınlarda yer alan hükümet gündemine yönelik haberlerin içeriklerinden de yararlanılıyor.
Okuyucu mektuplarına dair literatür bugüne dek genellikle sınırlı veriler üzerinden şekillendi; yüzlerce mektubun sayısal ve veri odaklı yöntemlerle bütüncül bir analizi yapılmadı. Dönem Türkçesinin dilsel özelliklerine uyarlanmış NLP modellerinin kullanımı da oldukça sınırlı. Proje bu boşluğu doldurarak hem sosyal-beşerî bilimlerde hem de yapay zekâ araştırmalarında yeni bir kavramsal ve metodolojik çerçeve öneriyor.
İvraca Türklerinin Hissiyatı
Bulgaristan’ın İvraca kazasından Halil İbrahim imzasıyla aldığımız mektupta İvraca Türklerinin Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı besledikleri hissiyatı şöyle tasvir edilmektedir:
“Kasabamızda İvraca Türkleri hemen kamilen şapka ve kasket giymektedirler. Yunan fesleri atılmıştır. Hükumet-i cumhuriyetimize ve bizzat Gazi Mustafa Kemal Paşa hazretlerine herkes kalbinde büyük bir muhabbet beslemekte ve Cumhuriyet erkanımızın tuttuğu yolda muvaffakiyetler temenni edilmektedir. Bu güne kadar bizleri aldatan, yüzümüze bir cehennem perdesi kaplayıp da bize dünyayı göstermeyen hain sultanlara, fetvacı şeyhlere her Türk büyük bir nefret beslemektedir.
Yunan serpuşlarının atılmasını, tekke ve türbelerin set edilmesini, külhan beyliğin, şeyhliğin, dervişliğin, müritliğin kaldırılmasını emir buyuran cumhuriyetimizi cidden tebrik ederiz. Yirminci asır medeniyet şeyhlik, dervişlik, müritlik zamanı değildir. Bugün ilim, fen medeniyet zamanıdır.
Yaşasın Türkiye Cumhuriyeti! Kahrolsun miskin sultan!”
Cumhuriyet • 10 Temmuz 1932İki Yönlü İnceleme
Mektuplar ve hükümet gündemi haberleri, doğal dil işleme ve büyük dil modelleriyle analiz edilerek iki yönlü incelemeye tabi tutuluyor:
İktidar mekanizmasının aldığı kararların sıradan insanlara etkisi takip ediliyor.
Bireylerin talep, eleştiri ve beklentilerinin siyasi, iktisadi ve toplumsal politikaları etkileyip etkilemediği gözlemleniyor.
Böylelikle bütüncül bir tarihsel bakış açısına ulaşılması amaçlanıyor.
Dönem Türkçesine Uyarlanan Dil Modelleri
1923–1938 dönemine ait okuyucu mektuplarının dil özelliklerini — dönemin diline özgü kelimeler, deyimler ve ifade biçimlerini — yakalamak amacıyla mevcut dil modelleri, sürekli öğrenme (continual learning) yöntemiyle uyarlanıyor. Bu yöntem, genel amaçlı dil modellerinin tarihsel metinlerin kendine özgü yapısına hassasiyet kazanmasını sağlayarak analizlerin doğruluğunu ve güvenilirliğini artırıyor; aynı zamanda Türkçe dil modelleri için tarihsel bir adaptasyon çerçevesi sunuyor.
Veri Kaynakları
Toplumun geniş kesimlerinin sesini duyabilmek için farklı siyasi görüşlere sahip süreli yayınlardan oluşan bir veri kümesi seçildi: İktidara yakın ve araştırma döneminin neredeyse tümünde yayımlanmış Hâkimiyet-i Milliye (Ulus) ve Cumhuriyet gazeteleri ile toplumun farklı kesimlerine hitap eden İkdam, Vakit (Kurun), Akşam ve Tanin gazeteleri; ayrıca Sebîlürreşâd ve İctihad dergilerinin sayıları veri seti olarak belirlendi.
Destek ve Kurumlar
TÜBİTAK 3005 — Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı
Proje, 24 ay süreyle desteklenmektedir.
Proje; Pamukkale Üniversitesi (İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü ile Mühendislik Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü) ve İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü'nden araştırmacıların yer aldığı disiplinlerarası bir yaklaşımla yürütülmektedir.
Ekibimizi tanıyın